Loading...
BilimAdamları Arşivi


 Forum

El Ceziri (Ebul İz El Cezeri)

 

 El Cezeri,  Ebü’l-İzz bin İsmâil bin Rezzaz

"Dünyanın ilk programlanabilen insansı robotunun mucidi,  iddia edildiği şekilde Leonardo Da Vinci'ye ait değil, Cizreli El-Cezeri’ye ait olduğunu"  biliyor muydunuz?

______________________________________

el cezeri 1136 yılında Cizre’nin Tor mahallesinde doğmuştur Kürt kökenlidir. Artuklu Sultanı Sukman bin Artuk’tan ilgi ve destek görmüş ve 1181 yılından itibaren Artuklulara hizmet etmiştir. Cezeri, bilim ve teknoloji tarihinde yaptığı olağanüstü buluşlarla tanınmaktadır.

Sibernetik alanın en büyük dahisi kabul edilen, fizikçi, robot ve matriks ustası bilim insanı İsmail Ebul İz Bin Rezzaz El Cizirî 1233′te Cizre’de öldü.

İsmini de yaşadığı şehirden alan El-Cizirî öğrenimini Kürt Medresesi Camia’da tamamlayan İsmail, burada fizik ve sibernetik alanlarında yoğunlaştı ve halen kullanılmakta olan ve aşılmamış onlarca buluşa imza attı. Batı literatüründe M.Ö. 300 yıllarında Yunan matematikçi Archytas tarafından buharla çalışan bir güvercin yapılmış olduğu belirtilse de robotikle ilgili bilinen en eski kayıt, da El Ciziri´ye âittir.

Dünya bilim tarihi açısından bugünkü sibernetik ve robot biliminde çalışmalar yapan ilk bilim adamı olan El Cizirî, "Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap" (El Câmi-u’l Beyn’el İlmî ve El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ´ati’l Hiyel) adlı eserinde ortaya koydu.

50’den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimlerle gösterdiği bu olağanüstü kitapta Cizirî, “Tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalacağını” söyler. Bu kitabın orijinali günümüze kadar ulaşamadıysa da, bilinen 15 kopyasından 10’u Avrupa’nın farklı müzelerinde, 5 tanesi Topkapı ve Süleymaniye kütüphanelerinde yer almaktadır.

Kısaca Kitabül Hiyel adıyla bilinen eseri altı bölümden oluşur. Birinci bölümde binkam (su saati) ile finkanların (kandilli su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında on şekil; ikinci bölümde çeşitli kap kacakların yapılışı hakkında on şekil, üçüncü bölümde hacamat ve abdestle ilgili ibrik ve tasların yapılması hakkında on şekil; dördüncü bölümde havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında on şekil; beşinci bölümde çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten âletler hakkında 5 şekil; 6. bölümde birbirine benzemeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında 5 şekil yer alır.

Teorik çalışmalardan çok pratik ve el yordamıyla ampirik çalışmalar yapan Cizirî’nin kullandığı bir başka yöntem de yapacağı cihazların önceden kâğıttan maketlerini inşa edip geometri kurallarından yararlanmaktı. İlk hesap makinesinden asırlar önce aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı, geliştirdiği saatte kullanan El Cizirî, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamış, otomatik olarak çalışan sistemler arasında denge kurmayı da başarmıştı. Cizirî, otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan Jacquard’ın otomatik dokuma tezgahından 600 yıl önce değişik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökeceğine, ne zaman meyve ve içecek sunacağına karar veren otomatik hizmetçiyi geliştirdi.

Bâzı makinelerinde hidro mekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen El Cezerî, bâzılarında ise şamandıra ve palangalar arasında dişli çarklar kullanarak karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalıştı. Kendiliğinden çalışan otomatik sistemlerden sonra su gücü ve basınç etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ve ayarlama yapan dengeyi oluşturması, Cizirî’nin otomasyon konusundaki en önemli katkısıdır. Fizikçi ve Mekanikçi Bediuzzaman El-Cizirî'nin diğer bir eseri de Diyarbakır Ulu Camii’nin ünlü Güneş Saati’dir. Bugün sibernetiğin ve bilgisayarın ilk adımlarını attığı ve ilk robotu yapıp çalıştırdığı kabul edilen Ebû’l İz El Cizirî, Cizre’de öldü.

 

BİLGİSAYARIN  BABASI:

El Cezerî, bilgisayarın babası kabul edilen İngiliz matematikçi Charles Babbage´den (1792- 1871) tam 6 asır önce aynı sisteme dayalı otomatik âletler yapmış ve bunları çalıştırmıştı. El Cezerî´den 8 asır sonra gelen ve sibernetiğin öncülerinden sayılan İngiliz Prof. Ashby Ross, ancak 1951´de "üstün denge durumu"nu ortaya atıp bu sistemden söz edebilmişti.


Sibernetik ve otomatik sistemi; Fransızlar Descardes ve Pascal´la, Almanlar Leibniz´le, İngilizler de R. Bacon´la başladığını söyleseler de aslında sibernetik ve bilgisayar fikrini ortaya koyan ve bilim dünyasına kazandıran ilk bilgin El Cezerî´dir. Otomatik olarak çalışan sistemler arasındaki dengeyi o kurdu.


Günümüz fizik ve mekanikçileri "ısı etkisiyle haberleşerek denge kurma" sistemini, ilk olarak J. Watt´ın 1780 de regülâtörü keşfiyle başladığını söylerler. Halbuki, bunun da yine Cezerî´ye dayandığını, onun ünlü eseri Kitâbü´l Hiyel´in(2) 171. sayfasındaki şekilde açıkça görüyoruz. Burada regülâtörün bir şekli, bir kuşun hareketiyle karşılıklı haberleşerek ayarlanmaktadır.
Prof. Kazım Çeçen, bu eserin mühendislik açısından da çok büyük değer taşıdığını, bugün bile takdirle karşılandığını belirtir. El Cezerî´nin eserleri sadece otomatik sistem değil, aynı zamanda mimarî alanda da kendini göstermektedir. Köprüler, hanlar, hamamlar gibi eserlere de imza atmıştır.

 

El Cezeri, Kitâbü´l Hiyel´in hazırlanışını şöyle anlatır:
"Bismillahirrahmanirrahim. Allah´ım, rahmetinle kolaylaştır. Gökleri yaratan, yerlere hikmetinin sırlarını yerleştiren Allah´a hamd ve sena olsun. Göklerde ve yerde ne varsa, O´nun âleminin bir nüshası ve Allah´ın büyüklüğünün açık delilidir. Allah´ın öğrettiğine hamd ederim ve O´ndan ilim nimetinin daha fazlasını isterim. Bu isteğim, onun hikmetine vakıf olmak maksadıyladır.
Allah´ın ihsanlarını ve nimetlerini karşılayacak kadar çok hamd ederim
.

İnsan neslinin en şereflisi olan Efendimiz Muhammed Aleyhisselâm´a, âline, ashabına ve ona tâbi olanlara salât ve selâm olsun.  Önceki bilginlerin eserlerini inceledim; dağınık bilgileri tasnif ettim. Nihayet nakillerden kurtuldum. Problemlere kendi gözümle bakabildim. Israrlı çalışmalar sonunda bu değerli fende ilerlemeye başladım. Zamanla çabalarımın semeresini almayı ve birçok fenleri meydana çıkarmayı başardım. Fakat öyle güçlüklerle karşılaştım ki, emeklerimin heba olmasından korktum. Sonra çalışmalarımı Diyarbakır Meliki Ebü´lFeth Mahmud´a arz ettim. O, ´Bunca emeği zayi etme! Yapılan bu değerli plan ve çizilen şekilleri içine alan bir kitap yaz.´ dedi.
Bütün gayretimi sarf ederek yazdım. Nihayet 6 bölüm ve 50 şekilden oluşan bu eser meydana geldi. Şekillerin keyfiyet, kemiyet ve çalışmaları hakkında yeterli izah yazdım. Kolay anlaşılması için onları harflerle belirttim."

 el ceziri su makinası water device

Eserin Özellikleri:
Eserde otomatik cihazlar, kendi kendine öten tavus kuşları, robot filler, otomatik saatler, ele su döken robot insan ve mühendislikle ilgili birçok âletlerin plân ve işleyiş şekilleri hakkında bilgiler verilmiş. Kitaptaki şekil ve sistemler incelendiğinde El Cezerî´nin aynı zamanda büyük bir su mühendisi olduğu görülür.

Kitap, kısmen ve ilk defa E.Wiedemann ve F.Hauser tarafından Almanca´ya çevrilip 1908-1921 seneleri arasında yayınlandı. 1974´te Donald R.Hill, eserin tamamını İngilizceye tercüme edip bastırdı.

Su Gücünü Kullanma :
El Cezerî devrinde elektrik yoktu. Yaptığı cihazları su gücü ve yerçekimi gücüyle çalıştırdı. O çağda suyun azlığına, imkânların kıtlığına rağmen çok güzel hidromekanik sistemle çalışan makineler yapmış olması, onun sibernetik sahasındaki şöhretini göstermektedir.
Bu gün motorlu vasıtalarda kullanılan kırank milini ilk defa El Cezeri kullanmıştır. Ve tarihten gelen yüksek mühendisliğin El Cezeri'de zirveye ulaştığını görüyoruz. Eserde metal döküm tekniğine ait bilgiler, çağları ve çağdaşlarını aşan çok ileri bir mühendislik seviyesini belgelemektedir.


Büyük bir kısmı bugünkü Avrupa mühendislik terminolojisine giren makine parçaları üzerine yaptığı çalışmaların en önemlileri şunlardır:

  • Konik vanalar,
  • kapalı kum kutularında pirinç ve bakır dökümü,
  • tekerleklerin balansı,
  • ahşap şablon kullanılması,
  • âletlerin kâğıttan maketlerinin yapılması,
  • gerçek anlamda emme borusunun kullanılması vb.

 

Bunların bir kısmının asırlar sonra Avrupa´da âdeta yeniden keşfedilmesi bilinen tarihî bir gerçektir. Kum kutuları ile döküm Avrupa´da 1500 yıllarında başlamıştır.
Tarihî kaynaklar, buharlı otomatik sistemleri 1780 yılında İskoçyalı mühendis James Watt tarafından icat edildiğini belirtir. Halbuki buharlı otomatik sistemler J.Watt´an tam 780 yıl önce yani 1206´da ilk defa El Cezeri tarafından gerçekleştirilmiştir.


Cezerî´nin makinelerinden sadece biri, su çarkı ile işleyen tulumba, modern mühendisliğin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Onun su saatlerinden biri, Dünya İslâm Festivali için Londra Bilim Müzesi´nde, diğeri de İstanbul Teknik Üniversitesi´nde yeniden yapılıp çalıştırıldı.
Dünyaya parmak ısırtan El Cezeri ve eseri hakkında ülkemizde ilk defa değerli araştırmacı İ.Hakkı Konyalı söz etmiş ve Diyarbakır´da çıkan "Kara Amîd" dergisinin 1969 yılı 5. sayısında "8 asır Önce Türk Sarayları Makineleşti" başlıklı bir yazı kaleme almıştı.


Artukluların saraylarında otomatik makineler (robotlar, insan gibi yürür, misafirleri karşılar ve şerbet ikram ederdi) kullandığını nakledip, bu tarih, kültür ve sanat hazinesine ilgililerin dikkatini çekmişti.

İngilizce yayınlanan Nature dergisi de Mart 1974 sayısında El Cezerî´yi ele almış, Kitâbü´lHiyel´deki bir şekli kapağına koymuş ve şu satırlara yer vermişti: "12. yüzyılda Müslüman Mühendisliğin doruğuna erişmiş El Cezeri"


Kitâbü´l Hiyel´in bir nüshası 1978 yılında Londra´da Hagop Kevorkyan Vakfı tarafından 16000 sterline satın alınmıştı. Eseri, başta Almanlar olmak üzere birçok batılı araştırmacı inceledi. Uzun etütler, makaleler yazıldı, kritiği yapıldı. İngilizce özeti ve Arapça olarak basıldı.


El Cezeri´nin eseri üzerinde Alman´ı nice profesörüyle uzun incelemeler yapar; İngiliz´i, bir nüshasını nice milyara satın alırken, maalesef kendi bilginimizin bu bîhemtâ eseri Türkçeye tercüme edilmedi. Bu yüzden otomatik makinelerin çalışması hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. El Cezerî´nin eserinde tarif ettiği makinelerden bir kısmı Wiedemann tarafından yapılıp işletildi. Bu makineler hâlen Almanya´da Erlangen Üniversitesi´ndedir. Bu gün İngiliz ve Amerikalı bilginler de bu makinelerden faydalanıp yeni eserler yapma çabasındalar.
Bilginimiz Ebü´lİz´i zamanında mühendislerimize tanıtsaydık, bilgisayarı batılılardan çok önce geliştirmiş olacak ve bugün onu elde etmek için yığınla servet ödemek zorunda kalmayacaktık.
Evet, sibernetiği kuran, ilk robot yapıp çalıştıran, bilgisayarın babası El Cezerî´yi rahmet ve şükranla anıyoruz.

Kitab-ül Hiyel´den Alıntılar:

  • Otomatik Kuşlar
  • Filli su saati
  • Otomatik yüzen kayık ve çalgıcılar
  • Birb
  • Dört çıkışlı iki şamandıralı otomatik sistem
  • İki bölümlü testi (termos)
  • Otomatik su akıtma, ikramda bulunma ve kurulama makinası
  • Su çarkı kepçe
  • Motor-kompresör mekanizması
  • Su çarkı su dolabı

 

why are women unfaithful why women cheat with married men wife cheat
ny abortion go illegal abortions

Etiketler : Ceziri, e-Ceziri, El-Cizirî, sibernetik
Yazan : mania  |
4 Şub 2011 Cum   
|  36.125 defa Okundu.
Yorumlar

(Toplam yorum : 2113 )
onur (Misafir)
21 Ara 2012 Cum
ktttph
printable prescription drug coupons rx drug coupons viagra coupons from manufacturer
Yorum Yaz
isim soyisim
Email
Anonim olarak mesaj yazıyorsunuz, Üye iseniz giriş yapınız.