Loading...
BilimAdamları Arşivi


 Forum

Ebu´l Vefâ El-buzcani

Ebü´l-Vefa´ Muhammed b. Muhammed b. Yahya el-Büzcani .

ebul vefa el Buzjani FC9A8

islam matematik ve astronomi âlimlerinin önde gelenlerinden olup mühendis ve hâsib lakaplarıyla da tanınır;

Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Horasan´da Herat´la Nişabur arasında yer alan Büzcan kasabasında (bugünkü Türbet-i Cam) 1 Ramazan 328´de (10 Haziran 940) doğdu ve 388´de (998) Bağdat´ ta öldü;

Bazı kaynaklarda ölüm tarihi 387 (997) olarak geçmektedir. Matematik alanında temel bilgileri amcası Ebu Amr el-Mugâzili ve dayısı Ebu Abdullah Muhammed b. Anbese´den öğrendi. Daha sonra Bağdat´a giderek devrin tanınmış âlimlerinin yanında tahsilini tamamladı ve Bağdat´ta ders vermeye matematik ve astronomi alanında araştırmalar yapmaya başladı. Özellikle rasatlarının çoğunu burada Büveyhi emirlerinden ızzüddevle Bahtiyar b. Muizzüddevle döneminde gerçekleştirdi. Bu konuda görüşlerinden faydalanmak için Birüni ile mektuplaşıyordu; bu sırada Biruni´nin Harizm´de Ebu´l-Vefa´nın Bağdat´ ta gözledikleri birküs olayının rasat sonuçlarını karşılaştırmışlardı. Ayrıca Birüni bazı eserlerinde onun rasatlarından söz etmiştir. Ebu´l-Vefa´nın çağdaşı olan Ebu Ali el-Hububi ile de mektuplaştığı ve Hububi´nin üçgenlerin alanını bulma konusunda ondan bazı formüller istediği bilinmektedir. ıbn Hallikan´a göre Ebü´l-Vefa meşhur bir matematikçidir (hasib) ve ayrıca geometri ilminde deözellikle kirişlerle ilgili yeni ve benzeri görülmemiş buluşların sahibidir. Kemaleddin bin Yunus da onu geometriyi en iyi bilen âlimler arasında gösterir.

Trigonometrinin Regiomontanus (ö.1476) tarafından kurulduğu hakkındaki yaygın kanaatin doğru olmadığı artık anlaşılmış bulunmaktadır. Her ne kadar trigonometriyle ilk defa Me´mun devri âlimlerinden Habeş el-Hasib el-Mervezi ilgilenmişse de bu konuyu sistematik bir ilim dalı haline getiren Ebü´l-Vefa´ dır. Bu husustaki çalışmaları arasında trigonometri teoremlerinin ilk ispatlarını vermiş "zıl" adı altında tanjantı "kutr-ı zıl" adıyla sekantı tarif etmiş ve trigonometrik fonksiyonların yayın fonksiyonu olarak 15 dakikalık adımlarla hassas cetvellerini gerçekleştirmiştir.

Kendisinden önce bu alanda çalışaan Mervezi´nin cetvelleri tanjant ve kotanjantı yayın fonksiyonu halinde vermediği gibi Ebu´l-Vefa´nınkiler kadar sıhhatli de değildir.

Ebul Vefa´nın matematik tarihinde ortaya koyduğu ilk trigonometrik özdeşliklerden bazıları şunlardır:

sin(a + b) = sin(a)cos(b) + cos(a)sin(b)
cos(2a) = 1 − 2sin2(a)
sin(2a) = 2sin(a)cos(a)

 

Ebul vefa sonradan kendi adıyla anılan kendi teoremi kullanıp sin 30´ dakikayı sekiz ondalığa kadar doğru olarak sin 30´ = 000872653672 şeklinde hesaplamıştır...

 

bazı küresel üçgen problemlerinin çözümü için de çeşitli metotlar geliştirmiştir. Büyük harfler açıları küçük harfler kenarları ve A dik açıyı göstermek üzere bir küresel dik üçgende

tg c /tg C =sin b. tg b /  tgb= sinc

eşitliklerini bulmuştur.

Bunların yanında eğik açılı küresel üçgenler için sinüs teoremini de ispat etmiştir. Parabolün nokta nokta çizimi için yeni bir metot geliştiren Ebu´l-Vefa´nın ayrıca geometrik çizimlerle ilgili kısmen Hint modellerine dayanan bazı önemli çalışmaları da vardır.

Pergelin bir tek açıklığıyla daire içine kare çizimini ve verilen bir kare içine eşkenar üçgen çizimini ilk defa Ebu´l-Vefa yapmıştır. Ayrıca düzgün çokyüzlüler problemiyle uğraşmış yedi ve dokuz kenarlı düzgün çokgenlerin yaklaşık çizimlerini vermiştir. Onun cebir ve denklemler teorisine de çeşitli katkıları vardır ve özellikle

X4 + pX3 = r

denkleminin çözümünü iki parabolün ara kesitini alarak bulması dikkat çekicidir. Ebu´l-Vefa´nın astronomi çalışmaları arasında büyük önem taşıyan orijinal rasatlarla tespit ettiği yeni parametreler asırlar boyunca kullanılmıştır. el-Mecisti adlı eserinde Danimarkalı astronom Tycho Brahe´den (ö. 1601) çok önce ayın değişimini de (tadil varyasyon) incelemiş ve Ebu Nasr ıbn Irak´ın eserlerini bazı noktalarda tenkit etmiştir. Bu konudaki görüşleri ve tanjantla ilgili buluşlarının orijinalliği XIX. yüzyıldan beri ilim tarihçileri arasında tartışılmaktadır. Astronomiye yaptığı büyük katkılardan dolayı ayın bir kraterine onun adı verilmiştir.

Eserleri:

ibnü´n-Nedim´in el-Fihrist´inde ayrıntılı bir listesi bulunan eserlerinin bir kısmı kaybolmuş bir kısmı da henüz incelenmemiştir. Öklid ve Diophantus´un çalışmaları hakkındaki yorumlarıyla kendi orijinal buluşlarını ihtiva eden kitabı ve Ebu Ca´fer el-Harizmi´nin Cebir kitabına ait şerhi kaybolanlar arasındadır.

Mevcut eserlerinin başlıcaları şunlardır:

  • Kitab ül Kamil: Trigonometri ve astronomiden bahseden meşhur eseridir.Birinci bölümde,yıldızların hareketinden önce bilinmesi gereken meseleler,ikinci kısımda yıldızların hareketlerinin incelenmesi,üçüncü kısımda yıldızların hareketlerine arız olan şeyler anlatılmaktadır.Eserin yazma bir nüshası Paris National Kütüphanesi´nde 1138 numarada kayıtlıdır.Eser,Sedilot tarafından tercüme edilerek basılmıştır.
  • Kitabun fi Amel-il,Mistarati vel-Pergarvel-Gunye
  • Kitabab ma Yahtacu-İleyh-İl-Küttab vel Ummal min İlm-il-Hisab
  • Kitabün Fahirün bil Hisab
  • Kitabün fil İlmi Hisab-il-Müsellat
  • Kitabün fil-Felek
  • Kitabün Zic-iş-Şamil
  • Kitabun fil-Hendese
  • Kitabül Medhal ila-Aritmetik
  • Tefsiri Harezmi fi Cebri vel-Mukabele

(T.D.V. ıslam Ans. 10/348-349)

 


Etiketler : Ebul, Vefa, El-buzcani, Buzjani, Matematik, Astronomi, mühendis, hasib, hâsib
Yazan : mania  |
7 Şub 2011 Pts   
|  12.818 defa Okundu.
Yorumlar

(Toplam yorum : 2113 )
RECEP AYDIN (Misafir)
11 Nis 2012 Çar
ALLAH RAZI OLSUN MATEMETİK HERŞEYİN ANA DİLİDİR. BİZLERDE KENDİ TARİHİMİZİ KÜLTÜRÜMÜZ VE KİMLİGİMİZ BİLMEMİZ GEREKLİDİR.BUNDA İFTİHAR DUYUYORUM MEKANI CENNETİN EN ÜST KADEMELERİNDE OLUR İNŞALLAH...
cell phone snooping software open free spy software
Yorum Yaz
isim soyisim
Email
Anonim olarak mesaj yazıyorsunuz, Üye iseniz giriş yapınız.